Wyznaczenie optymalnego terminu zbiorów jest niezmiernie istotnym elementem w produkcji owoców wysokiej jakości, Niestety, sadownicy często zapominają o tym i bagatelizują tę sprawę. Określenie optymalnego stopnia dojrzałości owoców pozwala precyzyjnie zaplanować zbiory, tak aby plon osiągnął oczekiwane cechy jakościowe niezbędne do długotrwałego przechowywania. Zbyt wczesny zbiór jabłek i gruszek niesie za sobą duże ryzyko wystąpienia chorób pochodzenia fizjologicznego w trakcie przechowywania oraz duże straty spowodowane zbyt małym rozmiarem owoców. Z kolei zbyt późne zbiory powodują zbyt miękkie i ciemne owoce. Aby określić odpowiedni moment zbioru, oprócz danych uzyskanych od osób trzecich, należy samemu dokonywać pomiarów dojrzałości owoców.
Przybliżony termin zbioru
Bazując na wieloletnim doświadczeniu gro sadowników wyznacza termin zbioru na podstawie kilku podstawowych parametrów m.in. intensywności rumieńca, wielkości i łatwości odrywania szypułki owoców od krótkopędu, koloru nasion czy też liczby dni od pełni kwitnienia. Parametry te, należy jednak traktować jako orientacyjne wskaźniki, gdyż mogą one się zmieniać wraz z przebiegiem warunków pogodowych w sezonie wegetacyjnym, wiekiem drzewa czy też typem gleby na której uprawa się znajduje. Zwykle na dwa-trzy tygodnie przed przewidywanym terminem zbiorów należy rozpocząć pomiar jędrności owoców, zawartości skrobi oraz cukru, zawartość etylenu w komorach nasiennych czy też intensywność oddychania w jabłkach poszczególnych odmian. W przypadku gruszek dokonuje się jedynie pomiaru jędrności oraz zawartości cukru. Wyniki pomiarów skrobi podlegają jeszcze wahaniom i w przeciwieństwie do jabłek nie pozwalają na miarodajną ocenę dojrzałości owoców. Mogą jednak dostarczyć pewnego rozeznania co do tworzących się dopiero w owocach cukrów. Informacja o możliwym czasie zbiorów jest istotna nie tylko ze względu na same owoce, ale także jest konieczna by zorganizować ludzi do zbioru, a także zaplanować harmonogram zabiegów przedzbiorczych.
Ocena stopnia dojrzałości owoców
Oprócz oceny wizualnej o dojrzewaniu owoców, istotne jest by samemu wykonywać pomiary dojrzałości przy użyciu odpowiednich narzędzi. Różnice pomiędzy kwaterami/sadami potrafią być istotniejsze niż różnice między oddalonymi regionami. Przy użyciu penetrometru (najlepiej osadzonego na statywie) oraz refraktometru, każdy sadownik jest w stanie dość dobrze oszacować jędrność i zawartość cukru w owocach. Pomiar penetrometrem (jędrnościomierzem) dokonujemy zawsze po obu stronach owocu i wyciągamy średnią wyników. W przypadku gruszek jest to strona, na którą zagina się owoc. Użycie statywu do jędrnościomierza daje znacznie dokładniejszy wynik. Jędrność może być wskaźnikiem wytrzymałości owoców na wszelkiego rodzaju uszkodzenia mechaniczne. Jest również jednym z parametrów mówiącym o zmianach jakościowych wymaganych przez rynek. Należy pamiętać, że jabłka o jędrności poniżej 4,5 kg nie powinny być przedmiotem obrotu handlowego, szczególnie jeżyli wysyłamy owoce na export .
Kolejnym pomocnym narzędziem jest refraktometr ręczny, jest to wystarczająco precyzyjny przyrząd, który pozwala zmierzyć zawartość cukru (⁰BRIX) w owocach. Obecnie na rynku dostępne są refraktometry elektroniczne, które umożliwiają dokładne i łatwe oznaczenie zawartości cukru w owocach. Optymalna zwartość cukrów w jabłkach powinna kształtować się na poziomie 12,5-14,5%.
W praktyce często zdarza się widzieć, że sadownikom szkoda zużyć większą liczbę owoców do wykonania oceny dojrzałości. Sprawdzenie jędrności tylko dla 2-3 owoców niestety nie jest wystarczająca i nie daje rzetelnych wyników. Należy sprawdzić jędrność co najmniej na 10 owocach w próbie.
W przypadku jabłek oznaczamy też zawartość skrobi. Stan dojrzałości w tej metodzie określanany jest na podstawie 10-stopniowej skali, gdzie 1 oznacza owoce niedojrzałe, a 10 owoce przejrzałe. Test skrobiowy jest najprostszym sposobem określenia dojrzałości owoców. Metoda ta wykorzystuje możliwość tworzenia barwnego kompleksu jodu ze skrobią. Na badany miąższ należy nanieść roztwór jodu w jodku potasu, co powoduje zabarwienie tych partii miąższu, w których znajduje się skrobia na kolor granatowy.
Jeśli miąższ jest biały, oznacza to że część skrobi zamieniła się już w cukry proste. Im więcej białego zabarwienia, tym większa zawartość cukrów prostych. W praktyce do oznaczenia zawartości skrobi używa się poglądowych rysunków.
Interpretacja wyników
Wyniki własnych pomiarów można porównać z wynikami z sąsiednich gospodarstw. To daje dobre rozeznanie, jak zaawansowane jest dojrzewanie w danej okolicy. Bardzo ważne jest ustalenie stopnia dojrzałości owoców w każdej kwaterze należącej do danego gospodarstwa. W ten sposób można prawidłowo zaplanować zbiór owoców. Zawartość cukru zależy od obfitości owoców, ale także od ich wielkości. Jeśli owoce w ostatnich tygodniach przed zbiorem szybko rosną, zmniejsza się zawartość cukru. W przypadku gruszek, najważniejszym parametrem pomocnym w ocenie stopnia dojrzałości jest twardość owoców.
Poza tymi ogólnymi wskazówkami, należy też wziąć pod uwagę szczególne warunki na poszczególnych kwaterach. Jeśli dana kwatera w maju/czerwcu była dotknięta suszą lub w tym miejscu borykamy się z niedoborami żelaza, zbiory owoców trzeba przeprowadzić wcześniej. Dojrzewanie owoców na drzewach poddanych wszelkiego rodzaju stresom może się opóźniać.
Indeks Streifa
Ustalenie terminu zbioru owoców na podstawie jednego wskaźnika ich dojrzałości jest dość ryzykowne i obarczone dużym błędem. Aby dokładniej ocenić stan dojrzałości wiąże się ze sobą różne wskaźniki. W tym celu wykorzystuje się np. indeks Streifa. Wiąże on ze sobą następujące wskaźniki: jędrność miąższu, zawartość cukrów (refrakcja) oraz wartość próby skrobiowej.
Wzór na indeks Streifa IS = F/(RS), gdzie IS indeks Streifa, F oznacza jędrność owoców w kg, R – zawartość cukrów w owocach w %, a S – stopień rozkładu skrobi w skali 10-punktowej. W przypadku odmiany Jonagold wartość IS powinna wynosić 0,08.
Nie zaczynać zbyt wcześnie
Plotki dotyczące dojrzewania owoców prowadzą niejednokrotnie do panicznych reakcji i rozpoczynania zbioru zbyt wcześnie. Wydaje się też, że ciepłe dni w okresie na krótko przed zbiorami powodują przyspieszone dojrzewanie, gdyż na drzewach widać przebarwione owoce. Warto jednak kilka tak “przebarwionych” owoców zerwać i spokojnie obejrzeć w zaciszu magazynu. Często okazuje się, że poza rumieńcem, podstawowy kolor owocu to wciąż soczysta zieleń trawy. Gruszki rosną do ostatniej chwili, więc wczesne zbiory znacząco zmniejszają plon.
Z drugiej strony, zbyt późny zbiór może okazać się jeszcze gorszy w skutkach. Cała sztuka polega więc na prawidłowym określeniu momentu zbiorów. Przede wszystkim należy samodzielnie określić stopień dojrzałości owoców na różnych kwaterach. Nietrudno bowiem o sytuację, gdy dla kwater znajdujących się blisko siebie optymalny moment na zbiory różni się nawet o tydzień. Warto mieć na uwadze, że owoce na kwaterach o słabej wilgotności i żyzności gleby przejrzewają wyraźnie wcześniej niż na kwaterach o warunkach optymalnych.
Poniższa tabela pokazuje parametry, przy których należy zacząć zbiory owoców poszczególnych odmian jabłek i gruszek.
| Parametry dojrzałości zbiorczej owoców odpowiednie do rozpoczęcia zbiorów różnych odmian jabłek i gruszek | |||
| Odmiana | Jędrność miąższu
(kg/cm2) |
Indeks skrobiowy
(1- 10) |
Zawartość cukru
(°Brix) |
| Alwa | 9,0 – 9,5 | 7 – 8 | |
| Arlet | 7,0 – 8,0 | 4 – 6 | 11,5 |
| Boskop | 8,0 – 8,5 | 4 – 6 | 11,5 |
| Cortland | 6,5 – 7,5 | 2 – 4 | |
| Elise | 9,0 – 9,5 | 4 – 6,5 | |
| Elstar | 6,5 – 7,5 | 3 – 5 | 11,5 |
| Empire | 7,0 – 8,0 | 3 – 5 | |
| Fiesta | 9,0 – 9,5 | 3 – 4 | |
| Fuji | 7,5 – 8,0 | 7 – 9,5 | 12,0 |
| Gala | 7,0 – 8,0 | 5 – 7 | 11,5 |
| Gloster | 7,5 – 9,0 | 3 – 7 | 11,5 |
| Golden Delicious | 7,0 – 9,0 | 5 – 7 | 11,5 |
| Idared | 7,0 – 8,0 | 6,5 – 8 | 11,0 |
| Jonagold | 7,0 – 8,0 | 6 – 7 | 11,5 |
| Ligol | 7,5 – 8,0 | 7 – 8 | |
| Lobo | 6,0 – 8,5 | 1 – 4 | |
| McSpur | 6,5 – 7,5 | 3 – 5 | |
| Melerose | 7,0 – 7,5 | 2 – 3 | |
| Mutsu | 7,0 – 8,0 | 5 – 7 | |
| Pinova | 6,5 – 8,0 | 6 – 7 | 11,5 |
| Rubin | 7,5 – 8,0 | 6 – 7 | |
| Szampion | 6,5 – 7,5 | 5 – 6 | 12,5 |
| Topaz | 6,5 – 8,0 | 5 – 6 | 12,5 |
| Komisówka | 4,5 – 5,5 | – | 13,5 |
| Konferencja | 6,0 – 7,0 | – | 12,0 |
Ostatnie sezony pokazały nieprzewidywalność dojrzewania poszczególnych odmian. Mając na uwadze jak istotnym elementem produkcji owoców najwyższej jakość jest optymalne wyznaczenie terminu zbiorów, doradcy FruitAkademii jak co roku będą prowadzą badania dojrzałości owoców. Właściwe zaplanowanie zbiorów jest niezmiernie istotne i może znaczenie przełożyć się na wynik ekonomiczny gospodarstwa. Długość okresu przechowywania owoców zależy od odmiany, stopnia dojrzałości owoców i warunków przechowywania. W dobie wysokiej konkurencji i podaży owoców na rynku tylko jabłka najwyższej jakości znajdą odbiorcę, a żeby tak się stało musza być we właściwym czasie zerwane z drzewa.
WAŻNE
Przed złożeniem jabłek do komór przechowalniczych w celu ich długiego przechowywania wskazane jest odpowiednie przygotowanie owoców tj. zastosowanie przemyślanej techniki opryskiwań ograniczającej rozwój chorób. Pisaliśmy o tym w komunikacie agrotechniczny 50 (01-09-2025) Ochrona przedzbiorcza w równowadze z bezpieczeństwem konsumenta dostępnym pod bezpośrednim linkiem https://fruitakademia.pl/agrotechniczny/komunikat-agrotechniczny-50-01-09-2025-ochrona-przedzbiorcza-w-rownowadze-z-bezpieczenstwem-konsumenta/
