Chwasty są to rośliny, które rozwijają się w nieodpowiednim miejscu i czasie, a ich obecność prowadzi do strat ekonomicznych. Powodują szkody bezpośrednie, będące następstwem konkurencji
o wodę, substancje pokarmowe, światło i niekorzystnego oddziaływania allelopatycznego (chemicznego) oraz szkody pośrednie. Te drugie wynikają ze zwiększenia zagrożeń powodowanych przez szkodniki (gryzonie, przędziorki, mszyce, drutowce), choroby i przymrozki, a na plantacjach krzewów także z utrudnień w mechanicznym zbiorze owoców. Rośliny sadownicze są szczególnie wrażliwe na konkurencję chwastów w okresie kwiecień–sierpień. Należy jednak podkreślić, że chwasty pełnią szereg pożytecznych funkcji czyli tzw. usług środowiskowych. Zwiększają biologiczną różnorodność. Ograniczają erozję gleby. Buforują substancje pokarmowe oraz sekwestrują dwutlenek węgla w biomasie. Wspomagają retencję wody w glebie i mają walory krajobrazowe.
Ochrona przed chwastami powinna mieć charakter planowego i spójnego programu działań adekwatnego do zagrożeń, które wystąpiły w poprzednich sezonach. Zabiegi odchwaszczające należy prowadzić w oparciu o identyfikację gatunkową chwastów, z uwzględnieniem ich biologii. Stosowanie herbicydów cechuje skuteczność, mała czasochłonność, łatwość techniczna i organizacyjna zabiegu oraz relatywnie niskie koszty. Stanowią one jednak potencjalne zagrożenie dla zdrowia człowieka (zarówno operatora, jak i konsumenta owoców) oraz realne zagrożenie dla środowiska. Dlatego należy stosować je w sposób odpowiedzialny, zgodnie z zaleceniami dotyczącymi dawek, terminów stosowania, maksymalnej liczby zabiegów sezonie, fazy rozwojowej chwastów, warunków zewnętrznych (temperatura, wilgotność), warunków technicznych opryskiwania, ewentualnego mieszania z innymi herbicydami i stosowania ze wspomagaczami (adiuwantami). Herbicydy w sadach i na plantacjach krzewów zaleca się stosować pasowo (pod koronami drzew), utrzymując w międzyrzędziach rośliny okrywowe, np. w formie murawy. Najlepiej aby herbicydy stosować w rotacji z niechemicznymi metodami ochrony (płytka, mało inwazyjna uprawa gleby, koszenie, metody fizyczne np. gorąca woda i ściółki). Przy systematycznym opryskiwaniu herbicydami należy zadbać o rotację środków o zróżnicowanym mechanizmie działania.
Herbicydy doglebowe np. napropamid, stosuje się wiosną lub jesienią, na wilgotną, niezamarzniętą
i wolną od chwastów glebę (przed ich wschodami lub po uprzednim zniszczeniu), przy temperaturze powietrza powyżej 0oC. Herbicydy doglebowo-dolistne, np. diflufenikan, metamitron przejawiają skuteczne działanie powschodowe w temperaturze powyżej 8-10oC (optymalnie 10-20oC) i przy aplikacji na siewki w fazie liścienie – kilka liści właściwych. Minimalna temperatura zalecana do stosowania graminicydów powschodowych (chizalofop-p-etylowy, fluazyfop-p-butylowy, kletodym) oraz chlopyralidu wynosi około 5oC. Wymienione graminicydy działają najskuteczniej przy 15-25oC, a chlopyralid przy 10-12oC.
Tabela 1. Biologia i występowanie najważniejszych gatunków chwastów w sadach, na plantacjach krzewów jagodowych i truskawki
Objaśnienia. Biologia: 1 – gatunek jednoroczny, 2 – dwuletni, 3 – wieloletni (trwały). Pora wschodów (pojawiania się siewek): WW – wczesna wiosna, W – wiosna, PW – późna wiosna, L – lato, J – jesień. Występowanie: + – rzadko, ++ – często, +++ – bardzo często.
| Gatunki chwastów | Biologia | Pora wschodów | Sady | Krzewy jagodowe | Truskawki |
| Bodziszek drobny | 1 | WW-J | +++ | ++ | ++ |
| Chwastnica jednostronna | 1 | PW-L | +++ | +++ | +++ |
| Fiołek polny | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Gwiazdnica pospolita | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Jasnota purpurowa | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Komosa biała | 1 | W-J | +++ | +++ | +++ |
| Maruna nadmorska | 1, 2, 3 | J, W | ++ | ++ | ++ |
| Mniszek pospolity | 3 | PW-L | +++ | +++ | ++ |
| Ostrożeń polny | 3 | W | +++ | +++ | ++ |
| Perz właściwy | 3 | W | +++ | +++ | ++ |
| Pokrzywa żegawka | 1 | W-L | +++ | +++ | +++ |
| Powój polny | 3 | W-J | +++ | +++ | ++ |
| Przymiotno kanadyjskie | 1 | W, J | +++ | ++ | + |
| Przytulia czepna | 1 | J, W | ++ | ++ | + |
| Rdestówka powojowata |
1 | PW | ++ | ++ | ++ |
| Rdest ptasi | 1 | PW | +++ | ++ | ++ |
| Rzepicha leśna | 3 | W, L | +++ | ++ | +++ |
| Skrzyp polny | 3 | W | +++ | +++ | ++ |
| Starzec zwyczajny | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Szarłat szorstki | 1 | WW-J | +++ | ++ | +++ |
| Ślaz zaniedbany | 1, 2, 3 | PW | ++ | ++ | + |
| Tasznik pospolity | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Wiechlina roczna | 1 | WW-J | +++ | +++ | +++ |
| Wierzbownica gruczołowata | 3 | PW, L | +++ | + | + |
| Żółtlica drobnokwiatowa | 1 | PW-L | + | + | +++ |
Tabela 2. Wrażliwość chwastów na wybrane substancje czynne herbicydów
Rodzaj herbicydu: a – doglebowy, b – doglebowy i dolistny (zwalcza wschodzące siewki), c – dolistny. Wrażliwość chwastów i skuteczność zwalczania przez herbicyd: W – wrażliwy, skuteczność zwalczania powyżej 85%; Z – zwalczany, 70-85%; S – słabo zwalczany, 60-70%; odporny, poniżej 60%. 2 – środek ogranicza wyłącznie kiełkowanie nasion chwastów trwałych, nie zapobiegając ich rozmnażaniu wegetatywnemu
| Gatunki chwastów | Nazwa herbicydu (substancji czynnej) i sposób pobierania | ||||||
| chizalofop-p-etylowyc | chlopyralidc | diflufenikana,b | fluazyfop-p-butylowyc | kletodymc | metamitrona,b | napropamida | |
| Bodziszek drobny | O | O | S | O | O | W | W |
| Chwastnica jednostronna | W | O | O | W | W | O | W |
| Fiołek polny | O | O | W-Z | O | O | W | O |
| Gwiazdnica pospolita | O | O | W | O | O | W | W |
| Jasnota purpurowa | O | O | W-Z | O | O | W | O |
| Komosa biała | O | O | W | O | O | W | W |
| Maruna nadmorska | O | W | Z | O | O | W | W |
| Mniszek pospolity | O | Z-S | S | O | O | O | O-S2 |
| Ostrożeń polny | O | W | O | O | O | O | O |
| Perz właściwy | W | O | O | W | W | O | O |
| Pokrzywa żegawka | O | O | Z | O | O | W | W |
| Powój polny | O | O | O | O | O | O | O |
| Przymiotno kanadyjskie | O | Z | W-Z | O | O | Z | S |
| Przytulia czepna | O | O | W-Z | O | O | W-Z | Z-S |
| Rdestówka powojowata |
O | W | W-Z | O | O | S | W-Z |
| Rdest ptasi | O | Z | W-Z | O | O | W | S |
| Rzepicha leśna | O | O | O | O | O | O | O |
| Skrzyp polny | O | S | O | O | O | O | O |
| Starzec zwyczajny | O | W | Z | O | O | Z | W |
| Szarłat szorstki | O | O | W-Z | O | O | W | W |
| Ślaz zaniedbany | O | O | O | O | O | O | O |
| Tasznik pospolity | O | O | S | O | O | W | Z |
| Wiechlina roczna | Z-S | O | O | Z-S | W-Z | W | W |
| Wierzbownica gruczołowata | O | O | S | O | O | O | O-S2 |
| Żółtlica drobnokwiatowa | O | W-Z | W | O | O | W-Z | Z |
Źródło: Katalog Sady 22 (Charakterystyka najważniejszych chwastów) autor: dr hab. Jerzy Lisek, profesor nadzwyczajny IO
